Door Sebo Ebbens
De vier onmetelijkheden
Dit artikel gaat over een specifiek onderwerp uit de leringen van de Boeddha : de vier onmetelijkheden. In dit artikel wordt de tweede onmetelijkheid besproken. De vier onmetelijkheden zijn:
Moge alle voelende wezens geluk en de oorsprong van geluk genieten;
Moge alle voelende wezens vrij zijn van lijden en de oorsprong van lijden;
Moge alle voelende wezens niet gescheiden va het grote geluk dat vrij is van lijden;
Mogelijke alle voelende wezens verkeren in de grote gelijkmoedigheid welke vrij is van begeerte, agressie en vooroordeel.
De eerste van de vier onmetelijkheden gaat over het verder ontwikkelen en nastreven van (liefdevolle) vriendelijkheid, de tweede over het verder ontwikkelen en nastreven van mededogen, de derde over het verder ontwikkelen en nastreven van met vreugde meeleven, en de vierde over het verder ontwikkelen en nastreven van gelijkmoedigheid. De eerste onmetelijkheid is besproken in het vorige artikel.
De derde en vierde onmetelijkheden zullen te lezen zijn in de artikelen die verschijnen in november en december.
De vier onmetelijkheden gaan er tezamen over dat we ons met een open hart verhouden tot onszelf en onze omgeving. In het boeddhisme wordt dat ook wel het ontwikkelen van bodhicitta of ontwaakt hart gesproken. Het doel is natuurlijk niet louter een louter boeddhistisch doel. Er zijn veel meer spirituele visies die deze menselijke kwaliteiten nastreven. De wijze waarop dat in de vier onmetelijkheden gebeurt, is wel boeddhistisch.
De tweede onmetelijkheid: mededogen
De tweede onmetelijkheid gaat over ‘mogen alle voelende wezens vrij zijn van lijden en de oorsprong van lijden’. Die onmetelijkheid staat voor mededogen. Als de boeddhisten het over lijden hebben, verstaan ze daar vaak gedoe, ongemak, chaos, of disbalans onder. Het woord ‘lijden’ heeft daarmee een andere betekenis dan bijvoorbeeld in het Christendom gebruikelijk is. Het lijden in het boeddhisme ervaren we vaak al dichtbij.
We ervaren dan dat we dat we bijvoorbeeld iets niet krijgen wat we graag hadden willen hebben (denk er bijvoorbeeld aan dat aandacht van iemand willen, salarisverhoging, een specifiek cadeau op onze verjaardag, …), dat we ons bedroefd voelen (denk er bijvoorbeeld aan dat een geliefde collega ons gaat verlaten, onze dochter het huis uit gaat, …), of dat we iets krijgen wat we graag niet willen hebben (we worden bijvoorbeeld ziek, krijgen korting op ons salaris, zijn onze pinpas kwijt, …).
Twee vragen
De twee belangrijke vragen zijn: ‘hebben we zelf een verlangen om vrij te zijn van gedoe en ongemak’ en ‘willen we daar anderen graag bij helpen?’ Als het gaat over anderen, spreken we meestal over mededogen. We hebben dan natuurlijk allerlei mogelijkheden: zien we mededogen vooral als een theorie dat we voor anderen kunnen zorgen, zijn we daar nieuwsgierig naar, of is het soort experiment dat we zouden kunnen doen? Het kan natuurlijk ook zijn dat we ons mededogen direct ervaren en daarmee verbonden zijn. We zouden dan kunnen ervaren dat we meeleven als we anderen zien die gedoe of ongemak over hun situatie hebben, en dat we er wat aan zouden willen doen omdat we het herkennen. Zo hopen we wellicht dat anderen dat ook bij ons zouden ervaren als we ons ongemakkelijk voelen. De vraag wordt dan: zijn we mededogend voor anderen als de dingen bij hen niet gaan zoals zij willen?
We kunnen in elk geval meedogend zijn als we ons direct geraakt weten door het ongemak, gedoe, of disbalans van anderen, of eventueel van onszelf. Mededogen is gebaseerd op onze wens dat we willen dat anderen en wijzelf vrij zijn van dat ongemak en gedoe, of daarin verzachten. Als we mededogen inzetten, zijn we meestal gericht op wat de anderen aan disbalans of gedoe overkomt, en minder op onszelf. Natuurlijk is het zo dat, als we anderen willen helpen, ook belangrijk dat we om onszelf geven. In die zin kunnen we natuurlijk ook meedogend voor onszelf zijn.
Als we ons bij anderen betrokken voelen, is één van de belangrijkst kenmerken dat we beseffen dat we de ander niet zijn. Wij zijn niet degenen die in disbalans zijn of gedoe hebben, als we iemand steunen. Wij zijn degenen die het ongemak en gedoe van de ander herkennen en erkennen, en graag met die ander meeleven. Als hun ongemak en gedoe werkelijk tot ons doordringt, zal dat vrijwel altijd leiden tot een handeling waarbij wij proberen om de pijn, het ongemak, en het gedoe bij de ander te verzachten.
We steken onze hand naar de ander uit. Omdat we de ongemak en gedoe van de ander vaak al bij onszelf herkennen, is onze steun één van gelijkwaardigheid. We steunen omdat we meevoelen, meeleven, ons de pijn, gedoe, disbalans en dergelijke werkelijk kunnen voorstellen of hebben ervaren. Het raakt ons. Zoiets willen we niet, we willen er wat aan doen.
Als we bij anderen pijn en gedoe ervaren en daar weinig bij voelen, zullen we er waarschijnlijk onverschillig tegenover staan, of hen eventueel zelfs veroordelen. We zouden dan kunnen zeggen: ‘dat ze er wat aan moeten doen’, ‘dat komt ervan als je je zo gedraagt’, of ‘we hebben allemaal wel eens wat.’ Wanneer we dat denken of zeggen stappen we weg van de situatie. Dat is precies het tegenovergestelde van mededogen. Ook als we ons voor de situatie sorry voelen, of iemand zielig vinden, is ook geen sprake van mededogen. We ervaren mededogen wanneer we de ander echt vanuit ons hart willen helpen.
Mededogen is meer dan vriendelijkheid
We zijn meedogend als we het ongemak en gedoe van de ander mee kunnen voelen, en ons goed kunnen voorstellen dat we het zelf hadden kunnen zijn. Mededogen gaat daarom verder dan vriendelijkheid. Het vraagt aan eigen kwaliteiten zelfvertrouwen, moed, inlevingsvermogen, toegankelijkheid om meedogend te kunnen zijn. Onze uitingen naar anderen in ons leven moeten mede daardoor gesteund worden.
Het inzetten van mededogen kent twee belangrijke knelpunten. Het eerste is een mogelijk gebrek aan zelfvertrouwen en inlevingsvermogen aan onze kant; het tweede is ons gebrek aan die vaardigheden die ons in staat stellen om in woord en gebaar uit te drukken wat we willen uitdrukken. We kunnen ook spreken over gewoontepatronen die wij bij onszelf ontwikkeld hebben.
We zijn er bijvoorbeeld vaak niet zeker van, of we hebben te weinig zelfvertrouwen met de vraag of we de ander wel genoeg te bieden hebben. We hebben dan overwegingen als: ‘straks heeft die persoon me voor altijd nodig. Moet ik er dan wel aan beginnen?’; of: ‘Ik ben al zo moe en doe al zoveel voor anderen, kan ik dit er nog wel bij hebben?’; of: ‘Ik hou niet eens van mezelf, hoe kan ik een ander helpen?’ Op basis van dergelijke argumentaties wordt het ook helder waarom we een redelijk gelijkmoedige en vriendelijke houding naar onszelf nodig hebben voordat we ons mededogen naar anderen kunnen tonen. In die zin helpt de 1e onmetelijkheid van ‘vriendelijkheid’, en de 4e onmetelijkheid van gelijkmoedigheid, en dus meedogend voor onszelf zijn. Mededogen kunnen we vooral tonen, als we verbinding hebben met ons open hart.
Onze ervaring is soms ook zo dat we gewoon onhandig zijn. We zeggen soms precies de verkeerde woorden. We zeggen bijvoorbeeld te vroeg of te laat wat we willen zeggen. Soms weten we niet wat we op een bepaald moment het beste kunnen zeggen terwijl we het een ander moment wel weten; soms doen we te veel ons best waardoor niemand meer naar ons luistert. We kennen er allemaal voorbeelden van. Dit is één van de redenen waarom er in het boeddhisme zoveel aandacht is voor verschillende vaardigheden.
Mocht het ondanks onze aspiratie en inzet niet lukken om ons mededogen naar iemand op een adequate wijze vorm te geven, dan kunnen we ook weglopen. We kunnen dan later eventueel met een vriend of vriendin bespreken wat er toen gebeurde en het later nog een keer proberen. In elk geval is het één van de belangrijke kenmerken dat we onze gewoontepatronen geleidelijk achterwege moeten laten, en ons moeten inzetten voor wat er tegelijk voor onszelf gebeurt en in onszelf gebeurt. Het is ook mogelijk om te zeggen dat we onszelf minder op onszelf richten. In het boeddhisme betekent dat ons eigen ‘ik’, ons ego, minder belangrijk wordt als we anderen willen steunen. Het gaat dan immers om de ander.
Oefenen met mededogen
We kunnen een beoefening rond mededogen doen die direct verwant is met de beoefening die we bij vriendelijkheid ook gedaan hebben. Die zou er ongeveer als volgt uit kunnen zien.
Kies een ontspannen houding en doe een paar minuten shamatha meditatie;
Wens jezelf (!) vrij van ongemak en gedoe en de oorsprong van lijden, jezelf mededogen toe (1-2 minuten);
Wens onze geliefden, vrienden en vriendinnen van wie we houden, gezondheid en geluk toe, net als wij die hebben of graag ook voor onszelf willen;
Wens onze geliefden, vrienden en vriendinnen van wie we houden, mededogen toe, net als wij die ook graag voor onszelf hebben;
Wens anderen liefde en warmte toe, net als wij die ook kennen of naar verlangen;
Wens diegenen waar we neutraal tegenover staan ook toe dat zij zichzelf graag accepteren wie ze zijn, net als wij onszelf accepteren of geaccepteerd willen worden voor wie we zijn (kies eventueel elementen van 3-5);
Wens diegenen die we niet graag mogen, toe dat ze ook vrij zijn van ongemak en gedoe, en dat ze zich daarin goed kunnen ontwikkelen, net als wij dat graag willen (kies eventueel elementen van 3-5);
Reflecteer kort (30 seconden) op wat deze beoefening met reflectie jou heeft opgeleverd;
Stop de beoefening van mededogen aan andere toewensen en doe nog een paar minuten shamatha meditatie.
Als we dit langzamerhand tot ons laten doordringen, is het makkelijker voor ons om ons mededogen naar die anderen in te zetten. Probeer het maar.
Een tweede beoefening die ons kan helpen om ons mededogen te versterken of te verdiepen, is de beoefening van tonglen. Bij die beoefening lossen we de mogelijke weerstand op die we voelen bij ongemak, disbalans en gedoe van de ander, en openen ons daarmee voor al het gedoe. Als we open zijn weten we meestal goed wat we kunnen doen om die ander te steunen. Deze beoefening is te vinden op https://toegepast-boeddhisme.nl/werkwijzen/tonglen-contact-maken-lijden-anderen en op https://bodhitv.nl/tonglen
Tot slot: liefdevolle vriendelijkheid en mededogen, de eerste en tweede onmetelijkheid, worden als de belangrijkste onmetelijkheden van de vier gezien.
Door deze 2e vorm van de onmetelijkheden, mededogen, toe te voegen aan de 1e vorm van de onmetelijkheden, vriendelijkheid, zetten we een belangrijke derde stap naar de 3e onmetelijkheid ‘omgaan met vreugde’. Die bespreken we in een volgende artikel.


