Acht vormen van illusie

door Sebo Ebbens.

In het Indiase Mahayana boeddhisme en later in het Tibetaans boeddhisme zijn er vanaf de begintijd veel liederen gezongen. Die liederen worden ‘liederen van realisatie’ genoemd, of doha’s. Doha’s ontstonden vrijwel altijd spontaan naar aanleiding van specifieke situaties. Dat gebeurde bijvoorbeeld als er verwarring was of chaos, of als de dingen niet gingen zoals verwacht. Doha’s werden in elk geval zelden achter een bureau geschreven. De doha’s werden voor de studenten in de eeuwen daarna momenten uit de spirituele reis van de voorgangers, waar ze zich aan konden spiegelen. (Zie noot 1 over doha’s.)

Eén van de liederen die in de traditie van Nalandabodhi Nederland en Nalandabodhi Internationaal veel en vaak wordt gezongen is het lied hieronder. Het is geschreven door Nagarjuna rond de 1e-2e eeuw in India, en verwijst naar een drietal illusies. Het luidt:

Like a dream, like an illusion,
Like a city of gandharva’s – 
That’s how birth, and that is how living,
That is how dying are taught to be. 

Vertaald:
Als een droom, als een illusie,
Als een stad van gandharva’s – 
Dat is hoe geboorte, en dat is hoe leven,
Dat is hoe sterven ons zijn geleerd. 

Het lied ‘als een droom, als een illusie’ is een metafoor voor de illusoire en tijdelijke aard van de wereld van verschijnselen. Het is een metafoor die voorafgaat aan het concept ‘leegte’ dat in het Mahayana en het Tibetaanse Vajrayana boeddhisme zo’n belangrijke plaats inneemt. De illusie sluit direct aan bij de Prajnaparamita Soetra en de Madhyamika stromingen, die zo belangrijk zijn in het Mahayana boeddhisme: ‘vorm is leegt, leegte is ook vorm’, enzovoort.

De reden om deze metaforen te benoemen is dat veel van onze vooronderstellingen betreffende de wereld (dus over onze geboorte, ons leven, en ons sterven), en natuurlijk ook over hoe we over onszelf en anderen denken, vaak gebaseerd is op een groot aantal wensen en verwachtingen. Die blijken op het moment zelf wel vaak reëel maar blijken een tijdje later vaak niet in overeenstemming is met de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet. Een groot deel van onze wensen en verwachtingen zijn daarom op het eerste moment eerder als een illusie te zien.

Eén van de manieren waarop we dat kunnen ontdekken, is dat wij onszelf realiseren dat wij voortdurend in verandering zijn. Zo waren we gisteren droevig, en zijn we dat vandaag niet. Zo gaan we vandaag met plezier naar ons werk, maar valt het morgen tegen omdat iemand vandaag iets vervelends zei, en we die persoon morgen weer ontmoeten. Zo kunnen de vijanden van gisteren vandaag weer vrienden zijn. Dat kan natuurlijk ook andersom het geval zijn: dat vrienden van vandaag dat morgen niet meer zijn. Al die veranderingen zijn ook belangrijke redenen voor ons lijden en gedoe, zoals we dat regelmatig in ons leven tegenkomen.

Teleurstelling als desillusie, doe er wat aan

Gebeurtenissen zijn dus lang niet altijd wat we ervan verwachten of hopen te krijgen. Eén van de doelen van het boeddhistische pad is daarom om dergelijk wensen en verwachtingen als een onderdeel van een illusoire wereld te zien en te herkennen. Het is ook mogelijk om dat anders te zeggen. Het is prima om wensen en verwachtingen te hebben, en daar serieus mee om te gaan. Maar het is beter voor ons als we ons realiseren dat onze wensen en verwachtingen niet altijd uit zullen komen. We kunnen ze daarom beter zien als mogelijke wensen, als mogelijke verwachtingen met mogelijke uitkomsten. Het creëert voor onszelf lijden en gedoe als we ze te serieus nemen. Doe dat dus niet, houd ze licht, houd ze lichtvoetig, reken er niet per se op, besef dat we ons voortdurend moeten aanpassen aan de situaties waar we in terecht komen. Als we dat accepteren kunnen we in plaats van een teleurstelling ook spreken over een des-illusie.

Longchenpa

Longchenpa spreekt in zijn tekst over acht vormen van illusies. (Zie voor het boek waar dit artikel op gebaseerd is noot 2). Ook deze acht illusies lijken wel op een bepaald moment zeer realistisch, maar blijken even later een volledig anders ervaren werkelijkheid op te leveren. Longchenpa leefde in de 14e eeuw in Tibet. Hierboven in het lied staan al drie illusies. Er komen er dus nog vijf bij. Longchenpa schrijft daarover dat het goed is deze vormen van illusie vaker door te lezen, na te gaan wat ze in het algemeen betekenen (wat illusie betekent) en na te gaan wat ze voor ons in het bijzonder kunnen betekenen. Hopelijk zijn er bij die acht vormen van illusies een paar te vinden die ons aanspreken, en die ons kunnen helpen om onze wensen en verwachtingen serieus maar niet te serieus (dus wat lichtvoetiger) te nemen.

1. Als een droom

Als we dromen tijdens onze slaap, kunnen we bij wijze van spreken een leeuw in ons bed vinden. Op het moment dat we wakker worden, realiseren we ons dat die leeuw nooit in ons bed heeft gelegen. Sterker: hij paste niet eens in ons bed. Dat geldt ook voor onze dringende wensen en plotselinge emoties. Ook die zijn als een droom te beschouwen. Denk er een dag later nog maar eens aan terug. Dan zien ze er precies zo uit alsof we ze vannacht gedroomd hebben. We zien ze dan alsof we nu wel wakker zijn.

2. Als een magische illusie

Op de kermis vroeger was vaak ‘een vrouw zonder hoofd’ te zien, terwijl ze haar benen en armen gewoon kon bewegen. Dat was het resultaat van het voortreffelijk opstellen van spiegels. Zo kunnen goochelaars in hun handigheid balletjes laten verdwijnen om ze even later ergens anders terug te vinden. Zo kunnen we jaloers zijn op iemand die heeft wat wij niet hebben, terwijl we onze belemmerende emoties van jaloezie meteen verzachten als we uit die magische illusie stappen.

3. Als een stad van gandharva’s

Een stad van gandharva’s is in het boeddhisme een stad die terug te vinden is in de wolken. Het zijn gefantaseerde steden van kastelen, huizen die we hoog in de lucht kunnen vinden, terwijl daar geen enkele grond voor is. Soms zien we zoiets al als we naar de grote verscheidenheid van wolken kijken. We zien dan huizen, landen, mensen die we kennen, …. Op dezelfde manier zien we soms groepen mensen om ons heen die we specifieke kenmerken meegeven (‘dom volk’, ‘stomme toeristen’, …), terwijl ze die kenmerken helemaal niet bezitten. Ze zijn dan als een gefantaseerde stad van in de wolken, een stad van gandharva’s.

4. Als een optische illusie

Een optische illusie is er als er geen object is, terwijl we toch iets lijken te zien. Zo kan de wereld er bijvoorbeeld donker uitzien als het minder goed met ons gaat, terwijl het op dat moment niet per se donker hoeft te zijn. Zo kunnen we lichtflitsen zien als we op onze ogen duwen. Zo is wat we waarnemen vaak ingekleurd door hoe we kijken. Dat heeft dan niets te maken met wat zich werkelijk aan ons voordoet. We zijn dan net als kinderen die huilen wanneer hun zandkasteel aan het strand door de golven wordt weggespoeld. Of we zijn

5. Als een luchtspiegeling

We weten dat er soms Fata Morgana’s in een woestijn te zien zijn, zoals oase’s. Zo zien we ook zoiets als we op een hete dag de reflectie van de weg voor ons zien. Het lijkt dan alsof de weg in het water terecht komt, of alsof we verderop auto’s door de lucht zien rijden. Deze waarnemingen bestaan niet in zichzelf. Zo zien we ook een regenboog als de zon schijnt en het regent, terwijl we die regenboog niet kunnen vastpakken, ook niet als we er vlakbij zijn. Zo willen we ook graag dat sommige gebeurtenissen voor altijd weggaan of blijven, terwijl we van tevoren weten dat dat niet zal gebeuren. Ook die zijn als luchtspiegelingen.

6. Als een reflectie van de maan op het water

Vaak is er ‘s avonds de reflectie van een maan in het water te zien. Daar genieten we van. Helaas wordt die reflectie meebepaald door het wateroppervlak. Als het even waait, breekt de maan in het water namelijk in duizenden stukken. Zo nemen we via onze zintuigen van alles waar in onze geest, en zien we die als werkelijk. Totdat onze geest zich door onze oude gedachtepatronen of gewoontepatronen laat beïnvloeden en onze waarnemingen in allerlei verschillenden stukken uiteenvallen, of zich allerlei andere waarnemingen voordoen. Wat we waarnemen is dan sterk veranderd. Ze zijn als manen die reflecteren in het water.

7. Als een echo

Wanneer we spreken en het geluid nog een aantal keren weerkaatst en zich laat horen, is er sprake van een echo. Zoiets vindt plaats als we bij de rand van een bos staan, en hard een tekst roepen. We krijgen dan de echo van onze stem terug. Dat is natuurlijk ons eigen geluid, maar tegelijk is het ons geluid ook niet. Wanneer we zoeken naar de plek waar de echo vandaan komt, kunnen we die niet vinden, terwijl we weten dat die van onszelf komt. Zo nemen we allerlei verschijnselen in onze wereld waar terwijl we weten dat die in werkelijkheid als een echo zijn.

8. Als een vooronderstelling gebaseerd op onze gewoontepatronen

Een mooi voorbeeld hiervan zijn de woorden ‘hier’ en ‘daar’. Zo zag ik dat in Sesamstraat Bert en Ernie het met elkaar aan de stok kregen, omdat Bert tegen Ernie zei dat hijzelf ‘hier’ stond en Ernie ‘daar’. Ernie dacht daar precies anders over. Dat leidde tussen hen tot een flinke ruzie. In onze menselijke relaties gaat dat precies zo wanneer we vanuit onze vooronderstellingen vinden wat ‘goed’ is en wat ’fout’, en wie er dus wel en wie er geen gelijk zou hebben.